Malatya'mız > Malatya'nin Kültürel Özellikleri


Malatya tarih boyunca çesitli kültür ve medeniyetlere ev sahipligi yapmistir. Aslantepe, Nemrut Dagi, Firincilar Höyük, Bayramtepe Höyük, Ören Höyük, ikinciler Höyük, Aslantas, Kagköy Kaya Kabartmalari, Levent Vadisi, Ansur ve Kaletepe Höyük görülebilecek arkeolojik alanlardir.


HALK OYUNLARI

Malatya, halay bölgesinde yer alir. Ancak, halay disinda oyunlara da rastlanmaktadir. Diger illerde yapilan kültür alisverisi sonucu oyun çesitleri artmistir. Örnegin, Elazig'da delilo, Adiyaman'da besayak, papurinin ise Bitlis'te oynigi görülür.

Halaylar, davul-zurna esliginde oynanir. Yörede halay çekmeye "Dillân Çekme" denilir. Bes kisiyle oynanan halayin basini çeken oyuncuya "halay basi" sonundaki oyuncuya "Pöççü" denilir. Her ikisi de elinde mendil bulundurur.

Çalgi olarak; davul, zurna, kaval basta olmak üzere baglama, cümbüs ve darbuka çalinmaktadir. Arapgir ilçesinde klarnet daha yaygindir. Diger taraftan halaylarin yanisira toplu oynanan ve törensel bir karakter arzeden semahlar vardir. Malatya ve çevresinde Hizir Semahi, Bozok Semahi, Demdem Semahi, Arguvan Semahi, Kirat Semahi oynanmaktadir. Kina havasi olarak bilinen "Yüksek Ayvanlarda Bülbüller Öter" türküsü genç kizlar ve kadinlar tarafindan kina yakilirken oynanir.

Malatya'da oynanan oyunlarda giysiler bu yöreyi tamamen yansitmaz. Ilçeler arasinda degisik giysilere rastlanir. Genellikle halk oyunlarinda, erkekler baslarina "Küm" denilen ak islemeli "Papak" takarlar, Ancak, zaman zaman oyunlarda erkeklerin basi açiktir.

Bayanlarda basta "Küllük" adi verilen etrafi altin liralarla çevrili fes, fesin üstüne "Pusu" takilir. En üstü ise dolak, ya da yazma baglanir. "Salvar", "Üç etek" ve üç etegin üzerine bernavile denilen önlük giyilir. Bele sarilan renkli salin kenarina beyaz ve kirmizi renkli mendil takilir. Ayakta ise nakisli çorap ve siyah renkli yemeni bulunur.

Oyunlarin baslicalari sunlardir:

Agirlama (Grani, Agir, Agir Malatya)/Alkista (Arkusta, Yarkutta, Halkusta, Harkusta)/. Asirma Halayi / Arapgir Halayi/Bapuri (Papuri, Papori, Pagpuri)/Berde/Basayak Halayi/Çarsi Su Halayi/Cezayir

Oyunu/Çeçer/Dillan/Degirmenci Halayi/Delilo Halayi/ Gelin Halayi (Yüksek Ayvanlarda Bülbüller Öter)/Gerzani Halayi/Gezinti/Güvenk (Kevenkj/Güzeller (Nâri)/Hem Hime (Himhime)/Heyhat/Hoplama/Halayi/Hosgeldin/ Karahisar Halayi/Keçike (Koçike), Keçikey, Lorke, (Lorki) Halayi/ Kemaliye Tamzarasi/Kirikhan/Kol


GELENEKSEL GIYIM

Kültürel hayat içerisinde, giyim-kusam bölgeye yönelik özelliklerle biçimlendirilmistir. Cumhuriyet dönemiyle beraber erkek kiyafetinde degismeler olmus, kadin kiyafeti ise agir bir gelisim göstererek, sosyal yapidaki degismelere ayak uydurarak bir gelisim yasamistir. Geleneksel giyimde pamuklu, yünlü dokumalar agirlik tasimaktadir. Ev tezgahlarinda dokunan "Arapgir Kemhasi", culfa tezgahlarinda dokunan salvarliklar, abalar, göyneklikler giyimin ana malzemeleri olmustur, il merkezine en yakin Yukari Banazi, Yakinca (Kilayik), Gündüzbey, Barguzu, Yesilyurt (Çirmihti) gibi yörelerde dokunan kalin pestemal, çinko pestemel kadin giyiminde 1975'lere kadar kullanilmistir. Günümüzde az da olsa devam edegelmektedir. Özetle, geleneksel giyim ve kusamda mahalli dokumalar, çubuklu keten, keçi kili kumaslar kullanilmistir. Çinko denilen ince dokumali pestemalliklar, akkarali, damali alaca çarsaflar ile pazen, keten ipekliden çibin, yine pestemal olarak da "Bervanik" yaygin olarak giyimde görülmüstür. " Giyimi tamamlayan bir unsur olarak da islemeli (Nakisli) çorap giyilmektedir. Günümüzde ise kiyafetler, günlük çagdas giyimin özelliklerini yansitmaktadir.

a) Geleneksel Erkek Giyimi:

Salvar, gömlek, yelek, belkusagi, nakisli çorap, ayakkabi olarak da siyah renkli yemeni yörenin erkek giyimini olusturur.

b) Kadin Giyimi:

Kadinlar; basa "küllük" denilen ve keçeden yapilmis, çene altindan "Sakindirak" adi verilen "fes" giyerler, iple tutturulan fesin üst tepesine "tepelik" adi verilir. Bunun üzerine gümüs veya bakirdan yapilan islemeli ince bir tabaka yerlestirilir. Bazan tepelik denilen bu bölümün ön kismina bir sira altin da dizilir. Tepeligin üzerine yazma veya siyah beyaz ve mor renkli "posu" ince bir kasnaga geçirilerek oturtulur. Uçlar, arkadan baglanir, küllügün üzerine 1 -1.5 metre ebatlarinda beyaz ince tülbentten yapilma "Izar" örterler. Sirt tarafina gelen kisim ise uzun birakilir ve bel hizasini geçer.


GELENEKSEL EL SANATLARI

Yöreye yönelik el sanatlari, günümüzden 25-30 yil öncesine kadar canliligini sürdürürken teknolojik gelismeler ve degisen ihtiyaçlar sonucu unutulmaya, hatta kaybolmaya yüz tutmustur. Özellikle küçükbas hayvancilikla ugrasilan köylerde hali, kilim ve heybe dokumaciligi yapilmaktadir. Yine bazi köylerde geçmiste yaygin olan culfa dokumacilgi ve çarpana dokumaciligi bugün özelligini kaybetmistir. Bakircilik sinirli olarak sürdürülürken; ahsap oymaciligi, arabacilik, semercilik, yemenicilik gibi is kollari kalkmistir. Bunlardan sadece semercilik alaninda birkaç usta meslegini sürdürmeye çalismaktadir. Kuyumculuk alaninda önceleri önemli bir yeri olan Halep isi, Sam isi diye bilinen bilezikler ile hap denilen burmali inci gerdanliklar simdi önemini kaybetmistir. Agaç isleri olarak; Malatya konaklarinda ahsap oyma süslemeleri ile birlikte diger agaç isleri kullanim sahasi yaygin bir görünüm arz ediyor. Tahillarin saklanip korundugu üç bölmeli "Ambar", yemeklerin sakligi tel dolaplar, içi oyuk yayik olarak kullanilan gügüm, tekneler, yün çikriklari, harman savurma makineleri, kasiklar, yine harman savurma makineleri, kasiklar, yine harman savurmada kullanilan yaba, ahsap islemeli kahve ve tahil havanlari, ocak davlumbazlari bulunmaktadir. Bugün bunlar önemini yitirmistir.

Geçmiste yaygin bir fonksiyonu yerine getiren Bakircilar Çarsisi günümüzde hediyelik esya yapimina yönelmistir. Bugün bakirin kullanim alani yerine porselen, çelik, alimünyum, cam esyanin yayginlastigi görülmektedir.

Daha yakin yillara kadar test, kazan, (don kazani, bulgur kazani, kusgana, cingirli kazan), sitil, sini (büyük sini, orta sini, tepsi) çesitli boyutlarda tas, sehen (tabak), ibrik, elegeni yapildigi görülmüstür. Bunlar; Selçuklu, Osmanli bezekleriyle bezendigi, stilize edilmis çiçek ve geyik, karaca, kus motifleriyle süslenmistir. Çömlek esyalar olarak kirmiziya çalan topraktan firinlanarak yapilan su testileri, içi yayvan tavalar, tencereler görülmektedir. Bu meslek dali da günümüzde tamamen fonksiyonunu yitirmistir.

Ahsap kaliplar yapilan bez ve kumas baskiciligi olarak çit baskiciligi, perde, sofra bezi, yazmacilik gibi zenaat kolu Malatya ve Arapgir ilçesinde yakin yillara kadar önemini korumustur.

Günümüzde sofra bezi baskiciligi ve özellikle yasli kadinlarin halk oyunlari ekiplerindeki bayanlarin önlük/pestemal olarak kulliklari ve giyim esyasi olarak yayginlastirilmaya çalisilan "bervanik" yapimciligi bir usta tarafindan devam ettirilmektedir. Dokumacilik sahasinda gelismeler genis bir görünüm arzeder. Hali çesitlerinin yani sira kilim ve cicim dokumaciligini yitirmistir. Culfa türür dokumalar önemini kaybetmis, bu tezgahlarda yolluk ve sofralik az da olsa yapilir. Diger taraftan Yesilyurt ilçesinde geçmis yillarda el tezgahlarinda dokunan "cirmikti" dokumasi diye taninan dokumalar kaba giyside ve yaygi yapiminda kullanilmaktadir.

Arapgir ilçeside geçmiste genis bir is sahasi olarak "Manusa Dokumaciligi" 1100'e varan düz tezgâh ve jakarli tezgâh çevrenin kumas ihtiyacini karsilamaktaydi. Bu tezgâhlarda dokunanlar Anadolu'nun birçok yöresine ve kervanlarla Halep'e götürülüp satilmaktaydi.

Malatya dokumacilik ürünleri içerisinde kilim ve hali dokumaciliginda Ören, Kürecik, Dirican, Parçikan, Basören, Sinan Köyü halilari ünlüdür. Malatya kilimleri; dikdörtgen yüzeyi çeviren ve Kale burçlarini iran sulariyla ayirt edilir. Orta bölümlerinde altigen ve sekizgen madalyonlar bulunur. Kus ve deve boynu, akrep ayagi, koç boynuzu ve geometrik sekillere rastlanir. Alin yaninda kara, kahverengi, bej, lacivert, ak renk sik kullanilir. Kilimlere yörede "Yedi dag çiçegi" denilmektedir. Dirican kilimleri "Dirican gözü ak kilimi" ve "sik kilim" olarak taninir. Sikli kilimler ise zemin dikdörtgenler ile bölünmüs, her bölüme sik adi verilmistir. Sinan kilimlerinde ise kemer suyu, eskenar dörtgendir. Kilimin ana deseni güldür.

Cicim dokumalari yapilan Malatya'da dokuma isi yatas tezgahlarda olur. Cicim dokumasinda sergi, çuval heybe torba, çoban çantasi yapilmaktadir.

Malatya, halilariyla da ünlü bir kentimizdir. Özellikle Ören, Basören, Dirican, Parçikan, Kürecik halilari adini duyurmustur. Günümüzde devlet destegi ile açilan ve Halk Egitim Merkezi'nin köylerde kurdugu tezgâhlarda dokunan halilar genis bir gelisim göstermektedir. Yörenin ünlü Ören halilari bordürlüdür. Ortada madalyonlar bulunur. En çok koç boynuzu, ejderha pençesi, stilize çiçekler, bitki filizleri gibi bezekler; ak, kara, al ve lacivert renkler oldugu gibi, çözgüsü pamuk olanlar da vardir. Hali ve bu teknikle dokunan ürünler; yan halisi, taban halisi, divan halisi, seccade, hali yastigi çanta, heybe gibi zengin çesitleriyle bir kullanim sahasi yaratmistir. Malatya halilarinin bir dm2'sindeki dügüm sayisi 700 civarindadir. Halilarin bazilarinin saçaklari düz, bazilarinin ise örgülüdür. Kullanilan yün geçmis yillarda tamamen kök boyalarla boyanirken, günümüzde bu boyama azalmistir. Yerini hazir boyalar almistir.


SIVIL MIMARI

Malatya evlerinde kerpiçten sonra en çok kullanilan "ahsap" malzemelerdir. Duvarlari baglayan hatillar, iç ve dis dogramalar, dösemeler, tabanlar, pencereler, kapilar, merdivenler, dolaplar tamamen ahsap malzeme ile yapilmistir. Demir ise sadece kapilarda, pencerelerde ve kapi üstü havalirmada parmaklik olarak kullanilmistir.

Malatya evlerinin genellikle konak adi verilen büyük evlerinde "Selamlik Bölümü" bulunur.

Genis sokak kapisindan bu bölüme girilir. Bu bölüm, evin misafir odasidir ve büyüktür.

Günümüzde geleneksel Malatya evleri hizla yok olmaktadir. Özellikle konaklar sinema caddesindeki "Beskonaklar" ve diger mahallelere serpilmis vaziyettedir, ilçelerde Yesilyurt ve Arapgir'de bu özellik az da olsa korunmustur.
 

Malatya'mız

Son Kültürel Yazılar

Reklam

 
 
Künye | Yazar Girişi | Yönetici Girişi
© Copyright 2005 - 2011 MalatyaTecde.Net All Rights Reserved
Web Tasarım : Korhan ÖZBEK